Undanfarinn áratug byggðist upp nýtt hagkerfi á Íslandi – innflutningshagkerfið. Fjármálakerfið blés út og dældi ómældum fjármunum inn í landið og verslunar- og þjónustufyrirtæki spruttu upp eins og gorkúlur. Allt byggðist þetta á að taka lán í útlöndum til að fjármagna veisluna, sem var allt í senn hömlulaus og yfirgengileg.  Þetta mikla innflæði fjármangs leiddi til styrkingar á gengi íslensku krónunnar og höfuðborgarsvæðið – höfuðstöðvar innflutningshagkerfisins - var þúfan sem grænkaði mest í gósentíðinni.  Útflutningsatvinnuvegirnir liðu fyrir sterkt gengi og lífið á landsbyggðinni gekk sinn vanagang – atvinnulíf dróst saman og fólk flutti í burtu í alsnægtir hins lánsfjármagnaða lífstíls. 

Nú er hún Snorrabúð stekkur, bólan er sprungin, fjármálakerfið hrunið og lífskjörin á höfuðborgarsvæðinu nálgast raunveruleikann hröðum skrefum.  Staðan á landsbyggðinni er í grunninn allt önnur.  Höfuðatvinnuvegir hennar sjávarútvegur, ferðaþjónusta og sumir geirar iðnaðar ganga vel enda krónan réttar skráð en um langt skeið og nú  dregur úr fólksflutningum úr bæ í borg.  

Brýnustu verkefnin?

Hver eru þá viðbrögð helstu aðila vinnumarkaðarins og ríkisvaldsins? Jú nú er það mat manna  í borginni að sækja þurfi allt það fé sem fáanlegt er til að styrkja höfuðborgarsvæðið. Nú er seilst í lífeyrissjóðina, líka þá sem eru úti á landi.  Nú leggjast menn á eitt með það að sækja fé af landbyggðinni til að styrkja stöðu atvinnugreina og opinberra stofnana höfuðborgarinnar. Í  vor lögðu þessir aðilar  niður fyrir sér hvað gera þyrfti til að ná stöðugleika og sátt í íslensku samfélagi svo að vöxtur þess gæti hafist á nýjan leik.   Fróðlegt er að líta yfir þann lista sem tekur til stórra verklegra framkvæmda.  Listinn yfir þessi þjóðþrifaverk hljóðar uppá 130 milljarða sem sækja á í sjóði lífeyrisþega landsins. ÖLL verkefnin utan eitt voru innan áhrifasvæðis höfuðborgarinnar.  Þegar upplýst var um þetta eina verkefni sem áformað var að vinna að úti á landi ætlaði allt að ganga af göflunum hjá sjálfskipuðum álitsgjöfum landsins. Þetta voru áform um að bora göng í gegnum Vaðlaheiði. Var þeim áformum gefið nafnið kjördæmapot af hæstu gráðu.  Hvers vegna hin verkefnin teljast ekki til kjördæmapots stafar líklega af því að þau eru innan áhrifasvæðis höfuðborgarinnar. Það landsvæði hefur svo lengi þrifist á opinberum framlögum að sumir hverjir virðast tapa glórunni ef framlög úr ríkissjóði eiga að fara út fyrir þetta stærsta styrksvæði landsins. 

Gylliboð: 25% ávöxtun

Þá eru  uppi frekari áform um að sækja fé til stuðnings við uppbyggingu á höfuðborgarsvæðinu. Sækja skal 75 milljarða til almennings, sem að lögum er gert að spara fyrir örorku - og ellilífeyrisgreiðslum síðar á ævinni. Til  lífeyrisssjóða landsins er beint óskum um að þeir leggi 75 milljarða af sparnaði sjóðsfélaga sinna í  Fjárfestingasjóð Íslands sem ætlað er að ávaxta þá fjármuni um 25% á ári! Hvernig hafa lífeyrissjóðirnir ávaxtað hingað til það fé sem sjóðfélagarnir hafa að lögum lagt til þeirra?  Það er að sjálfsögðu mjög misjafnt  en ég get fullyrt að enginn sjóðanna hefur náð að ávaxta fé sjóðfélaganna um 25 % á ári í tíu ár samfleytt eins og nú er lofað. Höfðustóllinn á m.ö.o. að rúmlega 9 faldast á 10 árum.Með ólíkindum er að enn sé reynt að blekkja fólk til fylgis við glórulausar ávöxtunarleiðir.Í öðrum löndum eru menn nú dæmdir fyrir slík gylliboð.

Flestir lífeyrissjóða landsins urðu fyrir miklum búsifjum í hruni fjármálakerfisins ekki síst vegna áhættufjárfestinga í bönkum og fyrirtækjum á höfuðborgarsvæðinu. Flestir þeirra eiga ekki fyrir lífeyrisloforðum – þ.e. ekki eignir á móti skuldbindingum. Sú staðreynd kallar á varkárni í fjárfestingum. Á sama tíma og staða sjóðanna er afar ótrygg  er ekki réttlætanlegt að taka frá 75 milljarða á þremur árum í enn frekari áhættufjárfestingar. Mál er að linni! 

Hvar mun sjóðurinn fjárfesta?

Það er líka umhugsunarinnar virði að velta því fyrir sér hvert þessir fjármunir munu renna.  Trúir því virkilega einhver að Fjárfestingasjóður Íslands muni nýta fé sitt utan höfuðborgarsvæðisins í einhverjum mæli? Til þess þyrfti aldarlöng saga sem við þekkjum í byggðamálum Íslands, þar sem allir straumar renna í eina átt, að snarbreytast.  Engin teikn eru á lofti nú um stundir um slíkar breytingar. Barnaskapur er að halda slíku fram.Við vitum öll að lífeyrissjóðir landsins hafa fyrst og fremst fjárfest hér innanlands á höfuðborgarsvæðinu undanfarna áratugi.  

Lærum af reynslunni

Hver er reynslan og hvar eru töpin? Nær væri fyrir landsbyggðarsjóðina að hugsa sinn gang og líta sér nær ef þeir telja sig hafa efni á áhættufjárfestingum. Hvað kemur sjóðfélögum þeirra best? Ég vil skora á stjórnarmenn í þessum sjóðum að hugsa vel sinn gang og draga lærdóm af dýrkeyptri reynslu síðustu ára. Ég efast um að lífeyrissjóðir á landsbyggðinni hafi efni á áhættufjárfestingum. En ef efnin eru meiri legg ég til að stjórnarmenn þessara sjóða gleymi áformum um Fjárfestingasjóð Íslands og líti sér nær.